Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт нь төр засаг, томоохон компани, үйлдвэр аж ахуйн нэгжийн асуудал төдийхөн бус хүн бүр өдөр тутмынхаа амьдралын хэрэглээ, дадал хэвшлээрээ үлэмж нөлөөлж байдаг.
Тухайлбал, эхчүүд, бүсгүйчүүдийн зөв дадал, энгийн, эко, эрүүл хэрэглээ үр хүүхэд, гэр бүл, найз нөхөд, хамт олондоо үргэлж сайн үлгэр жишээ болж байдаг. Нэг гэрийн эзэгтэй гялгар уут, нэг удаагийн аяга таваг, халбага сэрээнээс зөвхөн нэг өдөр татгалзаж, усаа ариг гамтай ашигласны цаадах байгальд үзүүлэх ач тус үлэмж их юм. Тэр бүр “Нүдэнд харагдаж, гарт баригдахгүй” ч байгаль экологид маш олон эерэг өөрчлөлт өгдөг ажээ. Ийм л зүйлийг уриалж, үлгэр жишээ болж яваа бүсгүйчүүдийн нэг нь, “Бяцхан диваажин” цэцгийн дэлгүүр, кофешоп ажиллуулдаг А.Нарангаравуу юм. Тэрбээр гоо сайхны гоёмсог сав, баглаа боодлоос татгалзсан, органик бүтээгдэхүүнийг хэрэглээнд нэвтрүүлжээ. Хүйтэн аргаар хийсэн гарын болон биеийн органик саванг том саванд хийж тавиад, үйлчлүүлэгч нар нь хэрэглэх хэмжээгээрээ өөрсдөө савлаж авдаг болж хэвшсэн байна.
Тэрбээр, “Байгальд хаягдалгүй, эрүүл зөв амьдрах хэв маяг гэж чухам юуг хэлдгийг 10-аад жилийн өмнөөс сонирхон уншиж судалж эхэлсэн. Улмаар органик бүтээгдэхүүн хийж, иргэдэд эрүүл хэрэглээний тухай ойлголтыг түгээхийг хичээх болсон. Хоол хүнс, гоо сайхны бүтээгдэхүүн органик, амьдралын хэв маяг зөв байвал бие махбод, байгаль дэлхий хордож бохирдохгүй юм. Үүнийг ойлгохоороо хүн байгалийн буюу бидний хэлдгээр “орги” зүйлээс таашаал авч эхэлдэг. Манай дэлгүүрийн “Эрүүл, эерэг, урлаглаг” уриа нь таны энэ байгаа чинь л гоё, өөрөөрөө энгийн оршъё, гялгар, гоё ганганд бүү хууртаарай гэсэн утгатай. Цэцгийн баглааны боолт загвар маань ч маш энгийн. Мөн эрүүл орчинд глютен, хүнсний нэмэлт, сахаргүй органик ундаа бэлтгэдэг” хэмээн яриагаа эхэлсэн юм.
Тэрбээр энэ бүхнийг нийслэлийн хүүхэд залууст уриалж, био нэгдэл, хамтын нөхөрлөл, бүлэг үүсгэн байгаль орчны тулгамдсан асуудлуудыг хөндөж, тэдгээрийн тухай танин мэдэхүйн ойлголтыг түгээж, соён гэгээрүүлэх, тулгамдсан асуудлын шийдэл олох, энэ салбарт суралцах хүсэлтэй мэргэжилтнүүдийн хүрээг өргөтгөхөд хувь нэмрээ оруулахыг мөрөөддөг ажээ.
А.Нарангаравуу энэ тухайгаа, "Gen Z үеийнхэн бол “Өөрөөр амьдрах ёстой”-г мэдэрсэн, оюун санаа нь өөр түвшнийх. Уур амьсгалын өөрчлөлт хийгээд дэлхий нийтийн хандлага хааш чиглэж буйг тэдэнд ойлгуулахын тулд сургалтын хөтөлбөрт нь тусгавал үр дүнтэй. Зөв сэтгэлээр бодлогоо зөв тодорхойлж эрх зүйн орчин бий болгочихвол бидэнд чадахгүй зүйл үгүй. Төр засгийн бодлогыг залуусын сэтгэхүйгээс хоцроохгүйн тулд төгсөгчдийн сонирхлыг энэ салбарт хандуулж, манлайлахыг хүсдэг" хэмээн ярьсан юм.
Байгальд ээлтэй бүтээгдэхүүнийхээ нэр төрлийг олшруулах зорилгоо биелүүлж хараахан амжаагүй, түр завсарлаад буй А.Нарангаравуу 2019 оноос БОУАӨЯ-ны Бодлого төлөвлөлтийн газрын Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийг сааруулах бодлого төлөвлөлтийг хариуцсан ахлах шинжээчээр ажиллах болжээ. Гэхдээ түүний зорилго хэвээр бөгөөд уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийг сааруулах ажлыг төрийн албан хаагчийн хувиар гүйцэтгэхээр байгаль орчны талаар баримталж буй төрийн бодлого, олон улсын гэрээ, конвенцын талаар судалж, мэргэшиж байгаа ажээ.
Байгаль орчны асуудлыг дипломат харилцааны түвшинд авч үзэх болжээ
Байгаль орчны доройтол нь нэг улс орон, нэг яамны асуудал биш болж, олон улсын дипломат харилцааны шинэ түвшинд авч үзэх болж байна. Тухайлбал, БНСУ, Япон зэрэг хөгжингүй орон байгаль орчны дипломат харилцааг чухалчилж, Засгийн газар бүтцэдээ уур амьсгалын өөрчлөлтийг судалдаг яам, газартай болсон нь энэ салбарын үйл ажиллагаа олон улсад дипломат харилцааны түвшинд хүрсний тод жишээ болохыг А.Нарангаравуу онцолж байлаа.
Хөгжингүй орнууд хөгжиж буй улсаа дэмжин, олон улсын байгууллага, сангууд олон улсын конвенцуудыг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулдаг. Ийм ч учраас энэ салбарт хамгийн их мөнгө эргэлдэж, байгальд ээлтэй бизнес, технологиуд эрчимтэй нэвтэрч буй ажээ.
Манай улсын хувьд нэн тэргүүнд салбарын боловсон хүчин, мэргэжилтэн бэлтгэхэд анхаарах нэн чухал байгааг тэрбээр учирлаж байв. МУИС, ХААИС, ШУТИС байгаль орчны чиглэлээр оюутан сургадаг ч уур амьсгалын өөрчлөлтийн чиглэлээр дагнасан ангигүй, мэргэшсэн мэргэжилтэн бэлтгэдэггүй гэнэ. Гадаадад төгссөн цөөн мэргэжилтэн нь ихэвчлэн төрийн байгууллагын цалинг голж хувиараа хөдөлмөр эрхлэх, эсвэл НҮБ-ын төсөл хөтөлбөрүүдэд ажиллаад явчихдаг ажээ.
Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтөд ээлтэй, хүлэмжийн хийг багасгахад чиглэсэн ногоон бизнесийг хөгжүүлэх нь олон улсын харилцааны том салбар. Монгол Улс ч энэ асуудлыг чухалчилж, наад зах нь Парисын хэлэлцээрийн тайлагналын үүргээ хэрэгжүүлэхэд хүлэмжийн хийн ялгарлыг тооцож, тооллого хийх мэргэжилтэн, хүний нөөцөө нэмэхэд анхаарах ёстой ажээ. Хэлэлцээрээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд олон шаардлага хангадаг. БОУАӨЯ-нд уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудал хариуцсан хоёрхон албан тушаал байдаг нь улсын бодлогыг тодорхойлох, гадаад, дотоодын байгууллагатай зэрэг харилцаж, төслүүдээ чиглүүлж, нэгж байгуулахаас эхлээд олон ажлыг хариуцдаг нь учир дутагдалтай юм. Зүй нь Уур амьсгалын өөрчлөлтийн газрыг байгуулж, дасан зохицох, технологи, санхүүжилт, хөрөнгө оруулалт татах гэхчлэн тус бүрдээ мэргэжилтэнтэй байх ёстойг А.Нарангаравуу учирлаж байлаа.
Монгол Улс одоогоор байгаль орчны олон улсын 19 гэрээ, конвенцод нэгдээд байна. Эдгээрийн хурлын шийдвэрээр дамжуулаад тухайн улс орны нэр хүнд, нүүр царай, эрэмбэ тодорхойлогддог болсон нь олон улсад хөгжиж буй шинэ харилцаа болжээ. Тэр дундаа уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх дипломат ажиллагаа маш том байр суурь эзэлдэг. Монгол орноо олон улсад таниулан сурталчлах, байгаль орчны дипломат харилцааг хөгжүүлэх, бодлогыг тодорхойлоход Улаанбаатар хотноо наймдугаар сард зохион байгуулах Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал (СОР17) чухал үүрэг гүйцэтгэх юм. СОР17 Зохион байгуулах үндэсний хорооноос монголын төслүүдэд ямар бодлого тодорхойлох, байр суурь илэрхийлэх, залуусын оролцоог идэвхжүүлэх, өмнөх конвенцуудыг уялдуулах зэрэгт төвлөрөн ажиллаж байгаа юм.
Монгол Улс СОР17 хурлаар юуг онцолж байна вэ?
Монголчууд цаг агаарын эрс тэс, хатуу ширүүн нөхцөлийг даван туулж, нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлж амьдардаг. Монгол Улсын хүн амын 50 хувийг малчид эзэлдгээрээ онцлог. Монгол түмэн улирал бүр малын бэлчээрээ сэлгэн нүүдэллэдэг уламжлал нь байгальд ээлтэй, түүндээ дасан зохицож оршсоор ирснийг харуулдаг. Тиймд уул ус, газар нутагтайгаа шүтэн барилдлагатай амьдардаг уламжлалт мэдлэгээ орчин үеийн бодлоготой хослуулан, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийг хэрхэн ухаалгаар сааруулах шийдлээ СОР17-ын үеэр олон улсад таниулж, харуулахыг зорьж байна.
Манай улс одоогоор харилцан үр ашигтай байх гурван санаачилга гаргаж, СОР17 хурлын үеэр олон улсад танилцуулахаар төлөвлөөд байгаа. Тодруулбал,
Нэгдүгээрт, бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга. Бэлчээрийн доройтлыг нөхөн сэргээж, иргэдэд ашигтай байлгах, хэрхэн хэмжих, үүнийгээ олон улсад санал болгож зах зээлтэй хэрхэн холбохыг чухалчилж байгаа юм.
Хоёрдугаарт, газар, усны тогтвортой нэгдсэн менежмент. Газрын төлөвлөлтийг жил бүр гаргаж, газрын тогтвортой менежментийг устай нийцүүлэн уялдуулж шийднэ.
Гуравдугаарт, тогтвортой дэд бүтцийг дэмжих байгальд суурилсан шийдлүүд. Хот, хөдөөд тогтвортой дэд бүтцийг байгальд ээлтэй хөгжүүлж, хэрхэн ашиглахаа тодорхойлох юм.
Бэлчээр нь малын бэлчээр бус ойгоос бусад өвсөн бүрхэвчит бүх талбай юм. Газар доройтвол биологийн олон янз байдлын хомсдол нүүрлэн, уур амьсгалын өөрчлөлтийг түргэсгэн, тэр хэмжээгээр газар доройтох гинжин хэлхээтэйг А.Нарангаравуу тайлбарлаад,
“Монгол орны газар нутгийн 77 хувь нь ямар нэг байдлаар доройтсон судалгаа бий. Өргөн уудам газар нутгийнхаа бэлчээрийг ухаалгаар, байгальд хал бага, хүн ардад ашигтайгаар нөхөн сэргээж чадвал манай орон цөлжилтийг дорвитой сааруулсан үлгэр жишээ улс болж болно.
Монгол орон газар нутаг тал хээр, ойт тал хээрийн экосистем, биологийн олон янз байдлын арвин нөөцтэй ч институц, хууль эрх зүйн орчин, бодлого, хүний нөөц, техникийн хүчин чадал дутагдалтай. Иймд өөрсдөдөө болон бусдад харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх шаардлагатай. Бодлого, институц, эрх зүйн орчноо сайжруулж, шинэ тутам хөгжиж буй бизнесийг ногооруулан, олон улсын зах зээлд холбож чадвал 10 жилийн дараа хэдэн тэрбум ам.долларын хөрөнгө орж ирэх боломж бий. Үүнийг СОР17 хурлаар дамжуулан танин мэдүүлж, байгаль орчны асуудлуудыг хөндөнө” хэмээлээ.
Дэлхий нийтээр өсөн нэмэгдсээр буй агаарын дундаж температурыг энэ зууны эцэс гэхэд 1.5 хэмд хязгаарлахыг зорьж байгаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч СОР-ын сүүлийн 5 хуралд оролцсоноос гадна НҮБ-ын индрээс “Тэрбум мод” хөтөлбөрийнхөө санаачилгыг зарласан нь олон улсад байгаль орчны манлайллаар нэг шат ахисны жишээ. Энэ нь нөөцийг өөрөөр нь зохицуулж, ухаалгаар ашиглах байгальд суурилсан шийдэл юм. Мод тарих нь хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгаж, уур амьсгалын тэсвэрлэх, дасан зохицох чадамжийг бэхжүүлж, усны нөөцөд ч эерэг нөлөөлөх ач тустай билээ.
Сэтгэгдэл бичих